Του Θεόδωρου Σκυλακάκη
Η βυζαντινή αυτοκρατορία επιβίωσε επί χίλια χρόνια. Ένα από τα μυστικά της μακροημέρευσής της -ήταν το μοναδικό μεγάλο κράτος της εποχής του που έζησε τόσο πολύ- ήταν χωρίς αμφιβολία η εξωτερική της πολιτική. Ο γνωστός βρετανός βυζαντινολόγος Sir Steven Ranciman, στο έργο του "Βυζαντινός Πολιτισμός "αφιερώνει ένα ειδικό κεφάλαιο στη βυζαντινή εξωτερική πολιτική με τίτλο "Διπλωματικές Υπηρεσίες". Εκεί αναφέρει χαρακτηριστικά: "Αν και είχαν οργανωμένο τον στρατό και τον στόλο τους, οι Βυζαντινοί προτιμούσαν παρά όλα αυτά να τους χρησιμοποιούν με φειδώ και φρόντιζαν πάντα να έχουν μια δραστήρια διπλωματία..."
Το κείμενο το οποίο περισσότερο από κάθε άλλο περιγράφει τη λογική και τη φιλοσοφία αυτής της διπλωματίας, γράφτηκε πριν από χίλια χρόνια από τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Ζ΄ τον Πορφυρογέννητο. Ο λατινικός τίτλος που του δόθηκε αργότερα είναι ΄De Administrando Imperio΄. Το κείμενο απευθύνεται προς τον ΄ίδιον υιόν Ρωμανόν΄ και πρόκειται για ένα απόρρητο εσωτερικό έγγραφο της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, το οποίο περιγράφει τις κεντρικές κατευθύνσεις της εξωτερικής πολιτικής της στα μέσα του 10ου αιώνα, όταν βρισκόταν ίσως στη μέγιστη πολιτική και στρατιωτική ακμή της.
Το κείμενο χωρίζεται σε δύο μέρη. Το δεύτερο μέρος έχει ιστορικό χαρακτήρα και περιγράφει εν συντομία την ιστορία των γειτονικών στο Βυζάντιο λαών, αντανακλώντας την πεποίθηση των βυζαντινών ότι κλειδί της εξωτερικής πολιτικής είναι η γνώση των γειτονικών λαών και η κατανόηση των μεταξύ τους σχέσεων και συσχετισμών.
Το πρώτο μέρος είναι καθαρά διπλωματικό και περιγράφει τις μεθόδους που μετέρχεται η Βυζαντινή διπλωματία προκειμένου να αντιμετωπίσει τους επιθετικούς γείτονές της. Χαρακτηριστικά είναι τα ακόλουθα αποσπάσματα που αναφέρονται στην ΄αξιοποίηση΄ από την βυζαντινή εξωτερική πολιτική των φυλών της Στέππας, όπως ήταν και οι Πετσενέγοι, μια φυλή που κατοικούσε στη Νότια Ρωσία: "Άκουσε τώρα γιέ μου αυτά τα οποία δεν πρέπει να αγνοείς για να είσαι σοφός και να παραμείνεις στην κυβέρνηση... Θεωρώ ότι συμφέρει πάντα πολύ τον αυτοκράτορα των Ρωμαίων να διατηρεί ειρήνη με το έθνος των Πετσενέγων και να συνάπτει συνθήκες φιλίας μαζί τους και να τους στέλνει κάθε χρόνο διπλωματικό αντιπρόσωπο με ανάλογα δώρα και να παίρνει από αυτούς ομήρους και ένα διπλωματικό αντιπρόσωπο, οι οποίοι θα παραμένουν σ΄ αυτή τη θεοφύλακτη πόλη (σ.σ. την Κωνσταντινούπολη)... και θα απολαμβάνουν όλες τις αυτοκρατορικές ευεργεσίες και τα κατάλληλα δώρα...
Αυτοί οι Πετσενέγοι είναι γείτονες στην περιοχή της Χέρσωνος και αν δεν είναι φιλικοί προς εμάς μπορούν να κάνουν επιδρομές κατά της Χέρσωνος και να την καταλάβουν...
Οι Πετσενέγοι είναι επίσης γείτονες των Ρώσων... και όταν δεν είναι τα δυο έθνη σε ειρήνη μεταξύ τους, κάνουν επιδρομές στη Ρωσία και της προξενούν μεγάλο κακό... Ούτε μπορούν οι Ρώσοι να έρθουν στη βασιλεύουσα πόλη των Ρωμαίων, για πόλεμο ή για εμπόριο αν δεν είναι σε ειρήνη με τους Πετσενέγους...
Το γένος των Τούρκων (Ούγγροι), φοβάται επίσης πολύ αυτούς τους Πετσενέγους και έχουν συχνά ηττηθεί από αυτούς...
Όσο ο Αυτοκράτωρ των Ρωμαίων είναι σε ειρήνη με τους Πετσενέγους ούτε οι Ρώσοι, ούτε οι Τούρκοι μπορούν να εισβάλουν στην επικράτεια των Ρωμαίων, ούτε μπορούν να απαιτούν από τους Ρωμαίους μεγάλα και υπέρογκα ποσά χρημάτων και άλλων αγαθών, καθώς φοβούνται τη δύναμη αυτού του έθνους που ο αυτοκράτορας μπορεί να στρέψει εναντίον τους καθώς εκστρατεύουν κατά των Ρωμαίων... Και έναντι των Βουλγάρων ο αυτοκράτορας των Ρωμαίων θα φαίνεται φοβερότερος και μπορεί να τους επιβάλει την ανάγκη της ησυχίας, αν βρίσκεται σε ειρήνη με τους προαναφερθέντες Πετσενέγους, γιατί οι Πετσενέγοι αυτοί είναι γείτονες και των Βουλγάρων και μπορούν εύκολα, είτε για δικό τους κέρδος, είτε για να κάνουν χάρη στον αυτοκράτορα των Ρωμαίων, να εισβάλουν στην Βουλγαρία...
Οι Ούζοι μπορούν να επιτεθούν στους Πετσενέγους. Μπορούν επίσης να επιτεθούν στους Χαζάρους, που είναι γείτονές τους, το ίδιο και ο κυβερνήτης της Αλανίας...
Επίσης η επονομαζόμενη "Μαύρη Βουλγαρία" μπορεί να πολεμήσει τους Χαζάρους".
Στη συνέχεια ο Κωνσταντίνος ο Πορφυρογέννητος εξηγεί στον γιο του τα πλεονεκτήματα της διπλωματικής γλώσσας: "Γνώριζε λοιπόν ότι όλες οι φυλές του βορρά έχουν, σα να τους το έχει επιβάλει η φύση τους, μια απληστία για το χρήμα η οποία δεν ικανοποιείται ποτέ και έτσι απαιτούν τα πάντα και επιζητούν τα πάντα και έχουν επιθυμίες που δεν γνωρίζουν περιορισμούς, αλλά πάντα ζητούν περισσότερα και επιθυμούν έναντι μικρής υπηρεσίας να αποκομίζουν μεγάλα κέρδη. Γι΄ αυτό και πρέπει οι άκαιρες απαιτήσεις τους και οι καυχησιάρικες αξιώσεις τους με επιχειρήματα που να πιθανολογούνται ως πραγματικά και με φρόνιμες και συνετές δικαιολογίες να ανατρέπονται και να αποκρούονται..."
Πιο κάτω ο Αυτοκράτωρ παρουσιάζει στον γιο του ενδεικτικά διπλωματικά κείμενα, με τα οποία μπορούν να απαντώνται και οι πλέον παράλογες απαιτήσεις. Χαρακτηριστικό είναι αυτό που αφορά την απάντηση σε ενδεχόμενη απαίτηση παράδοσης σε ξένη δύναμη του μυστικού του υγρού πυρός: "Την ίδια σκέψη και μελέτη πρέπει να αφιερώσεις και στο θέμα του υγρού πυρός που εκτοξεύεται από σωλήνες, έτσι ώστε αν κάποιος ποτέ τολμήσει και αυτό να επιζητήσει, όπως και από εμάς πολλές φορές το ζήτησαν, αυτούς να τους αποκρούσεις και να τους αποπέμψεις λέγοντάς τους ότι: "Και αυτό (το υγρό πυρ) από τον Θεό μέσω αγγέλου, στον μεγάλο και πρώτο χριστιανό αυτοκράτορα, τον άγιο Κωνσταντίνο φανερώθηκε και διδάχθηκε. Και του άφησε ο άγγελος αυτός μεγάλες παραγγελίες, όπως μας διαβεβαιώνουν οι μαρτυρίες των πιστών πατέρων και παππούδων μας, ότι πρέπει να παρασκευάζεται μόνο από τους χριστιανούς και μόνο στην πόλη στην οποία αυτοί βασιλεύουν και πουθενά αλλού, σε καμία περίπτωση και σε κανένα άλλο έθνος δεν μπορεί να δοθεί ή να διδαχθεί. Και έτσι για να επιβεβαιωθεί αυτό, μεταξύ εκείνων που θα τον διαδεχθούν έδωσε εντολή και γράφτηκαν κατάρες στην Αγία Τράπεζα της Εκκλησίας του Θεού, ότι εκείνος που θα τολμήσει να δώσει την φωτιά αυτή σε άλλο έθνος, δεν θα ονομάζεται Χριστιανός ούτε θα θεωρείται άξιος να αναλαμβάνει οποιοδήποτε αξίωμα ή εξουσία. Και αν κατέχει τέτοιο (αξίωμα ή εξουσία), θα εκδιώκεται από αυτό και θα αναθεματίζεται και θα αποτελεί παράδειγμα στους αιώνες των αιώνων, είτε είναι αυτοκράτορας, είτε πατριάρχης, είτε κάποιος άλλος άνθρωπος, είτε άρχων είτε αρχόμενος, που θα προσπαθήσει να παραβεί αυτήν την εντολή... Και συνέβη μια φορά... ένας από τους στρατιωτικούς διοικητές μας, ο οποίος δωροδοκήθηκε με μεγάλο ποσό από κάποιους ξένους να τους δώσει λίγη από αυτή τη φωτιά. Και, καθώς ο Θεός δεν ανεχόταν να αφήσει χωρίς να εκδικηθεί αυτή την παράβαση, κατά την είσοδο του στην Αγία του Θεού Εκκλησία ήρθε φωτιά από τον ουρανό και τον κατέφαγε και τον καταβρόχθισε εξ ολοκλήρου. Από τότε κανείς δεν τόλμησε να σκεφθεί κάτι τέτοιο, πόσο μάλλον να το διαπράξει".
Οι Βυζαντινοί αξιοποιούσαν με τέχνη τις ευρύτερες διεθνείς ισορροπίες της εποχής τους, έχοντας ως όπλο τους την γνώση και την άριστη πληροφόρηση για τις σχέσεις των γειτονικοί τους λαών. Χρησιμοποιούσαν, χωρίς να παρασύρονται από συναισθηματισμούς, κάθε πρόσφορο μέσο για την προστασία των συμφερόντων της αυτοκρατορίας. Επεδίωκαν διαρκώς και ενεργά τον σχηματισμό συμμαχιών, χωρίς όμως να εμπιστεύονται τυφλά τους εκάστοτε συμμάχους τους και την οικονομική τους ισχύ, απέφευγαν τους παλικαρισμούς και χρησιμοποιούσαν τη διπλωματική γλώσσα και το διάλογο, ακόμα και όταν βρίσκονταν απέναντι σε παράλογες και παρανοϊκές αξιώσεις.
Όλα αυτά δε, όχι από θέσεως αδυναμίας αλλά -συνήθως- από θέση στρατιωτικής και πολιτικής ισχύος.
* Ο κ. Θεόδωρος Σκυλακάκης είναι πρόεδρος της Δράσης
Η βυζαντινή αυτοκρατορία επιβίωσε επί χίλια χρόνια. Ένα από τα μυστικά της μακροημέρευσής της -ήταν το μοναδικό μεγάλο κράτος της εποχής του που έζησε τόσο πολύ- ήταν χωρίς αμφιβολία η εξωτερική της πολιτική. Ο γνωστός βρετανός βυζαντινολόγος Sir Steven Ranciman, στο έργο του "Βυζαντινός Πολιτισμός "αφιερώνει ένα ειδικό κεφάλαιο στη βυζαντινή εξωτερική πολιτική με τίτλο "Διπλωματικές Υπηρεσίες". Εκεί αναφέρει χαρακτηριστικά: "Αν και είχαν οργανωμένο τον στρατό και τον στόλο τους, οι Βυζαντινοί προτιμούσαν παρά όλα αυτά να τους χρησιμοποιούν με φειδώ και φρόντιζαν πάντα να έχουν μια δραστήρια διπλωματία..."
Το κείμενο το οποίο περισσότερο από κάθε άλλο περιγράφει τη λογική και τη φιλοσοφία αυτής της διπλωματίας, γράφτηκε πριν από χίλια χρόνια από τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Ζ΄ τον Πορφυρογέννητο. Ο λατινικός τίτλος που του δόθηκε αργότερα είναι ΄De Administrando Imperio΄. Το κείμενο απευθύνεται προς τον ΄ίδιον υιόν Ρωμανόν΄ και πρόκειται για ένα απόρρητο εσωτερικό έγγραφο της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, το οποίο περιγράφει τις κεντρικές κατευθύνσεις της εξωτερικής πολιτικής της στα μέσα του 10ου αιώνα, όταν βρισκόταν ίσως στη μέγιστη πολιτική και στρατιωτική ακμή της.
Το κείμενο χωρίζεται σε δύο μέρη. Το δεύτερο μέρος έχει ιστορικό χαρακτήρα και περιγράφει εν συντομία την ιστορία των γειτονικών στο Βυζάντιο λαών, αντανακλώντας την πεποίθηση των βυζαντινών ότι κλειδί της εξωτερικής πολιτικής είναι η γνώση των γειτονικών λαών και η κατανόηση των μεταξύ τους σχέσεων και συσχετισμών.
Το πρώτο μέρος είναι καθαρά διπλωματικό και περιγράφει τις μεθόδους που μετέρχεται η Βυζαντινή διπλωματία προκειμένου να αντιμετωπίσει τους επιθετικούς γείτονές της. Χαρακτηριστικά είναι τα ακόλουθα αποσπάσματα που αναφέρονται στην ΄αξιοποίηση΄ από την βυζαντινή εξωτερική πολιτική των φυλών της Στέππας, όπως ήταν και οι Πετσενέγοι, μια φυλή που κατοικούσε στη Νότια Ρωσία: "Άκουσε τώρα γιέ μου αυτά τα οποία δεν πρέπει να αγνοείς για να είσαι σοφός και να παραμείνεις στην κυβέρνηση... Θεωρώ ότι συμφέρει πάντα πολύ τον αυτοκράτορα των Ρωμαίων να διατηρεί ειρήνη με το έθνος των Πετσενέγων και να συνάπτει συνθήκες φιλίας μαζί τους και να τους στέλνει κάθε χρόνο διπλωματικό αντιπρόσωπο με ανάλογα δώρα και να παίρνει από αυτούς ομήρους και ένα διπλωματικό αντιπρόσωπο, οι οποίοι θα παραμένουν σ΄ αυτή τη θεοφύλακτη πόλη (σ.σ. την Κωνσταντινούπολη)... και θα απολαμβάνουν όλες τις αυτοκρατορικές ευεργεσίες και τα κατάλληλα δώρα...
Αυτοί οι Πετσενέγοι είναι γείτονες στην περιοχή της Χέρσωνος και αν δεν είναι φιλικοί προς εμάς μπορούν να κάνουν επιδρομές κατά της Χέρσωνος και να την καταλάβουν...
Οι Πετσενέγοι είναι επίσης γείτονες των Ρώσων... και όταν δεν είναι τα δυο έθνη σε ειρήνη μεταξύ τους, κάνουν επιδρομές στη Ρωσία και της προξενούν μεγάλο κακό... Ούτε μπορούν οι Ρώσοι να έρθουν στη βασιλεύουσα πόλη των Ρωμαίων, για πόλεμο ή για εμπόριο αν δεν είναι σε ειρήνη με τους Πετσενέγους...
Το γένος των Τούρκων (Ούγγροι), φοβάται επίσης πολύ αυτούς τους Πετσενέγους και έχουν συχνά ηττηθεί από αυτούς...
Όσο ο Αυτοκράτωρ των Ρωμαίων είναι σε ειρήνη με τους Πετσενέγους ούτε οι Ρώσοι, ούτε οι Τούρκοι μπορούν να εισβάλουν στην επικράτεια των Ρωμαίων, ούτε μπορούν να απαιτούν από τους Ρωμαίους μεγάλα και υπέρογκα ποσά χρημάτων και άλλων αγαθών, καθώς φοβούνται τη δύναμη αυτού του έθνους που ο αυτοκράτορας μπορεί να στρέψει εναντίον τους καθώς εκστρατεύουν κατά των Ρωμαίων... Και έναντι των Βουλγάρων ο αυτοκράτορας των Ρωμαίων θα φαίνεται φοβερότερος και μπορεί να τους επιβάλει την ανάγκη της ησυχίας, αν βρίσκεται σε ειρήνη με τους προαναφερθέντες Πετσενέγους, γιατί οι Πετσενέγοι αυτοί είναι γείτονες και των Βουλγάρων και μπορούν εύκολα, είτε για δικό τους κέρδος, είτε για να κάνουν χάρη στον αυτοκράτορα των Ρωμαίων, να εισβάλουν στην Βουλγαρία...
Οι Ούζοι μπορούν να επιτεθούν στους Πετσενέγους. Μπορούν επίσης να επιτεθούν στους Χαζάρους, που είναι γείτονές τους, το ίδιο και ο κυβερνήτης της Αλανίας...
Επίσης η επονομαζόμενη "Μαύρη Βουλγαρία" μπορεί να πολεμήσει τους Χαζάρους".
Στη συνέχεια ο Κωνσταντίνος ο Πορφυρογέννητος εξηγεί στον γιο του τα πλεονεκτήματα της διπλωματικής γλώσσας: "Γνώριζε λοιπόν ότι όλες οι φυλές του βορρά έχουν, σα να τους το έχει επιβάλει η φύση τους, μια απληστία για το χρήμα η οποία δεν ικανοποιείται ποτέ και έτσι απαιτούν τα πάντα και επιζητούν τα πάντα και έχουν επιθυμίες που δεν γνωρίζουν περιορισμούς, αλλά πάντα ζητούν περισσότερα και επιθυμούν έναντι μικρής υπηρεσίας να αποκομίζουν μεγάλα κέρδη. Γι΄ αυτό και πρέπει οι άκαιρες απαιτήσεις τους και οι καυχησιάρικες αξιώσεις τους με επιχειρήματα που να πιθανολογούνται ως πραγματικά και με φρόνιμες και συνετές δικαιολογίες να ανατρέπονται και να αποκρούονται..."
Πιο κάτω ο Αυτοκράτωρ παρουσιάζει στον γιο του ενδεικτικά διπλωματικά κείμενα, με τα οποία μπορούν να απαντώνται και οι πλέον παράλογες απαιτήσεις. Χαρακτηριστικό είναι αυτό που αφορά την απάντηση σε ενδεχόμενη απαίτηση παράδοσης σε ξένη δύναμη του μυστικού του υγρού πυρός: "Την ίδια σκέψη και μελέτη πρέπει να αφιερώσεις και στο θέμα του υγρού πυρός που εκτοξεύεται από σωλήνες, έτσι ώστε αν κάποιος ποτέ τολμήσει και αυτό να επιζητήσει, όπως και από εμάς πολλές φορές το ζήτησαν, αυτούς να τους αποκρούσεις και να τους αποπέμψεις λέγοντάς τους ότι: "Και αυτό (το υγρό πυρ) από τον Θεό μέσω αγγέλου, στον μεγάλο και πρώτο χριστιανό αυτοκράτορα, τον άγιο Κωνσταντίνο φανερώθηκε και διδάχθηκε. Και του άφησε ο άγγελος αυτός μεγάλες παραγγελίες, όπως μας διαβεβαιώνουν οι μαρτυρίες των πιστών πατέρων και παππούδων μας, ότι πρέπει να παρασκευάζεται μόνο από τους χριστιανούς και μόνο στην πόλη στην οποία αυτοί βασιλεύουν και πουθενά αλλού, σε καμία περίπτωση και σε κανένα άλλο έθνος δεν μπορεί να δοθεί ή να διδαχθεί. Και έτσι για να επιβεβαιωθεί αυτό, μεταξύ εκείνων που θα τον διαδεχθούν έδωσε εντολή και γράφτηκαν κατάρες στην Αγία Τράπεζα της Εκκλησίας του Θεού, ότι εκείνος που θα τολμήσει να δώσει την φωτιά αυτή σε άλλο έθνος, δεν θα ονομάζεται Χριστιανός ούτε θα θεωρείται άξιος να αναλαμβάνει οποιοδήποτε αξίωμα ή εξουσία. Και αν κατέχει τέτοιο (αξίωμα ή εξουσία), θα εκδιώκεται από αυτό και θα αναθεματίζεται και θα αποτελεί παράδειγμα στους αιώνες των αιώνων, είτε είναι αυτοκράτορας, είτε πατριάρχης, είτε κάποιος άλλος άνθρωπος, είτε άρχων είτε αρχόμενος, που θα προσπαθήσει να παραβεί αυτήν την εντολή... Και συνέβη μια φορά... ένας από τους στρατιωτικούς διοικητές μας, ο οποίος δωροδοκήθηκε με μεγάλο ποσό από κάποιους ξένους να τους δώσει λίγη από αυτή τη φωτιά. Και, καθώς ο Θεός δεν ανεχόταν να αφήσει χωρίς να εκδικηθεί αυτή την παράβαση, κατά την είσοδο του στην Αγία του Θεού Εκκλησία ήρθε φωτιά από τον ουρανό και τον κατέφαγε και τον καταβρόχθισε εξ ολοκλήρου. Από τότε κανείς δεν τόλμησε να σκεφθεί κάτι τέτοιο, πόσο μάλλον να το διαπράξει".
Οι Βυζαντινοί αξιοποιούσαν με τέχνη τις ευρύτερες διεθνείς ισορροπίες της εποχής τους, έχοντας ως όπλο τους την γνώση και την άριστη πληροφόρηση για τις σχέσεις των γειτονικοί τους λαών. Χρησιμοποιούσαν, χωρίς να παρασύρονται από συναισθηματισμούς, κάθε πρόσφορο μέσο για την προστασία των συμφερόντων της αυτοκρατορίας. Επεδίωκαν διαρκώς και ενεργά τον σχηματισμό συμμαχιών, χωρίς όμως να εμπιστεύονται τυφλά τους εκάστοτε συμμάχους τους και την οικονομική τους ισχύ, απέφευγαν τους παλικαρισμούς και χρησιμοποιούσαν τη διπλωματική γλώσσα και το διάλογο, ακόμα και όταν βρίσκονταν απέναντι σε παράλογες και παρανοϊκές αξιώσεις.
Όλα αυτά δε, όχι από θέσεως αδυναμίας αλλά -συνήθως- από θέση στρατιωτικής και πολιτικής ισχύος.
* Ο κ. Θεόδωρος Σκυλακάκης είναι πρόεδρος της Δράσης
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.