Άρση κυρώσεων κατά του Ιράν: Σύντομο ιστορικό και επιπτώσεις για την Ελλάδα και τον Κόσμο

 Τρίτη, 19 Ιανουαρίου 2016 08:40

Η Διεθνής Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας (IAEA) επιβεβαίωσε το Σάββατο ότι η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν τήρησε τους όρους της συμφωνίας του περασμένου Ιουλίου με τις ΗΠΑ, Βρετανία, Γαλλία, Ρωσία, Κίνα και Γερμανία σχετικά με το πυρηνικό της πρόγραμμα.

Έτσι, ξεκίνησε η άρση των περισσότερων από τις βαριές κυρώσεις που είχαν επιβληθεί τα τελευταία χρόνια στο Ιράν, σηματοδοτώντας τη δυναμική επιστροφή του στη διεθνή σκηνή και τις αγορές, γεγονός με παγκόσμιο αντίκτυπο.

Το Ιράν και οι κυρώσεις εναντίον του

Το Ιράν είναι μια χώρα σχεδόν 80 εκατομμυρίων κατοίκων με πανάρχαια ιστορία και έκταση 12πλάσια της Ελλάδας. Η πλειοψηφία των κατοίκων του είναι σιίτες μουσουλμάνοι. Διαθέτει βεβαιωμένα αποθέματα πετρελαίου περί τα 150 δισεκατομμύρια βαρέλια, κατέχοντας την τέταρτη θέση παγκοσμίως μετά τη Βενεζουέλα, Σαουδική Αραβία και Καναδά. Τα βεβαιωμένα ιρανικά αποθέματα φυσικού αερίου είναι τα δεύτερα σε μέγεθος, μετά τα ρωσικά. Το 1979, η Ιρανική Επανάσταση ανέτρεψε το αυταρχικό καθεστώς του Σάχη, πιστού συμμάχου των ΗΠΑ. Σύντομα, και ομολογουμένως βίαια, το Ιράν έγινε Ισλαμική Δημοκρατία εφαρμόζοντας ένα ιδιότυπο μείγμα θεοκρατίας και κοινοβουλευτισμού.
Οι πρώτες κυρώσεις επιβλήθηκαν από τις ΗΠΑ μετά την Επανάσταση και φυσικά αυξήθηκαν με την πάροδο των ετών αφού οι δύο χώρες ήταν πλέον εχθροί, χωρίς διπλωματικές σχέσεις. Αυτές οι διμερείς κυρώσεις περιλάμβαναν πάγωμα περιουσιακών στοιχείων, απαγόρευση πώλησης όπλων, εμπορικό και ενεργειακό εμπάργκο, ταξιδιωτικές απαγορεύσεις και διάφορες άλλες οικονομικές κυρώσεις. Οι συνήθεις αιτιολογίες ήταν ότι το Ιράν υποστηρίζει την τρομοκρατία, καταπατά τα ανθρώπινα δικαιώματα και αναπτύσσει πυραυλικό πρόγραμμα. Από το 2006 και μετά, υπήρξε η υποψία (ή το αναμφισβήτητο γεγονός, για κάποιους) ότι το Ιράν επεδίωκε εντατικά την κατασκευή πυρηνικών όπλων. Κατά συνέπεια, ξεκίνησαν να εφαρμόζονται σταδιακά αντίστοιχες διεθνείς κυρώσεις από τον ΟΗΕ και την Ευρωπαϊκή Ένωση, σε μικρότερη όμως έκταση από τις αμερικανικές. Παράλληλα, τα τελευταία χρόνια, οι ΗΠΑ «έσφιξαν τη θηλιά» περισσότερο, ουσιαστικά αναγκάζοντας τις χώρες που διατηρούσαν εμπορικές σχέσεις με το Ιράν να τις μειώσουν όσο το δυνατόν περισσότερο. Διαφορετικά, οι χώρες αυτές θα υφίσταντο τις ανάλογες κυρώσεις στις σχέσεις τους με τις ΗΠΑ.

Η συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα

Το πλήγμα στην ιρανική οικονομία ήταν πλέον δυσβάσταχτο. Ταυτόχρονα όμως, αρκετές χώρες ήθελαν να εξομαλυνθούν και πάλι οι σχέσεις με το Ιράν, προσδοκώντας εμπορικά οφέλη. Μετά την εκλογή του μετριοπαθούς Χασάν Ρουχανί στο αξίωμα του Προέδρου του Ιράν το 2013, ξεκίνησαν συνομιλίες με τις Μεγάλες Δυνάμεις. Τον περασμένο Ιούλιο, επιτεύχθηκε τελικά μία συμφωνία που προέβλεπε άρση του μεγαλύτερου μέρους των διεθνών κυρώσεων με αντάλλαγμα την εγκατάλειψη μεγάλου μέρους του πυρηνικού προγράμματος και αποδοχή διεθνούς ελέγχου.
Οι δεσμεύσεις του Ιράν
Χωρίς να αναφερθούμε εδώ σε τεχνικές λεπτομέρειες περί εμπλουτισμένου ουρανίου και μηχανών φυγοκέντρησης, το Ιράν δεσμεύτηκε και έπραξε ότι θα αχρηστεύσει μεγάλο μέρος του εργοστασιακού εξοπλισμού και θα παραδώσει το μεγαλύτερο μέρος του υπάρχοντος υλικού που θεωρούνται απαραίτητα για την κατασκευή πυρηνικών όπλων. Εάν υποτεθεί ότι το Ιράν επιθυμήσει στο μέλλον να αποκτήσει υλικό για την κατασκευή ατομικής βόμβας, θα χρειαστεί το λιγότερο ένα χρόνο. Θα διατηρηθεί βέβαια ένα πρόγραμμα έρευνας και χρήσης πυρηνικής ενέργειας για ειρηνικούς σκοπούς.

Η άρση κυρώσεων

Αίρονται οι διεθνείς οικονομικές κυρώσεις, δηλαδή αυτές που επιβλήθηκαν από τον ΟΗΕ και την ΕΕ. Το Ιράν αποκτά πρόσβαση σε παγωμένα περιουσιακά του στοιχεία αξίας έως και 100 δισεκατομμυρίων δολαρίων και μπορεί φυσικά να κάνει ανεμπόδιστα εμπορικές συναλλαγές σχεδόν πάσης φύσεως. Ωστόσο, για 10 ακόμη χρόνια θα παραμείνουν περιορισμοί στη μεταφορά πυρηνικής τεχνολογίας προς τη χώρα η οποία επίσης δεν θα μπορεί να πουλά όπλα για 5 χρόνια. Επιπλέον, η απόκτηση πυραυλικής τεχνολογίας και ορισμένων βαρέων οπλικών συστημάτων, όπως επιθετικά ελικόπτερα και άρματα μάχης, θα υπόκειται σε έγκριση του Συμβουλίου Ασφαλείας. Οι ΗΠΑ όμως έχουν δηλώσει προκαταβολικώς ότι θα θέσουν βέτο σε τέτοια περίπτωση.

Οι διμερείς κυρώσεις που έχουν επιβάλλει οι ΗΠΑ στο Ιράν διατηρούνται σε μεγάλο βαθμό. Εξαιρείται η πώληση πολιτικών αεροπλάνων και ανταλλακτικών τους στο Ιράν και η εισαγωγή στις ΗΠΑ ιρανικών τροφίμων και χαλιών. Τέλος, οι ΗΠΑ επιτρέπουν πλέον σε όλες τις άλλες χώρες να συναλλάσσονται με το Ιράν χωρίς περιορισμούς και χωρίς να κινδυνεύουν από αμερικανικά αντίμετρα.
Με βάση απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας, όλες οι διεθνείς κυρώσεις θα μπορούν και πάλι να επιβληθούν σχεδόν αυτόματα εάν το Ιράν παραβιάσει τους όρους της συμφωνίας μέσα στα επόμενα 10 χρόνια.

Οι επιπτώσεις της συμφωνίας

Είναι ευνόητο ότι το Ιράν ωφελείται οικονομικώς. Το ιρανικό πετρέλαιο θα αρχίσει να ρέει απεριόριστα προς παλιούς πελάτες, όπως η Ελλάδα, η Ιταλία και η Ισπανία, αλλά και σημαντικότατους νέους, σαν την Ινδία. Η μεγάλη προσφορά αναμένεται να κρατήσει την τιμή του πετρελαίου σε χαμηλά επίπεδα, κάτω από 30 δολάρια το βαρέλι.

Φυσικά, ωφελούνται τα μέγιστα και εκείνοι οι οποίοι θα κλείσουν διαφόρων ειδών δουλειές με το Ιράν. Για παράδειγμα, η χώρα προτίθεται να αγοράσει 114 αεροπλάνα Airbus που κατασκευάζει η ευρωπαϊκή κοινοπραξία EADS ενώ θα αγοραστούν συνολικά 400 πολιτικά αεροσκάφη. Πάμπολλες εταιρείες ετοιμάζονται να εισέλθουν και πάλι στην ιρανική αγορά, όπως η γερμανική Daimler που πουλούσε στη χώρα 10.000 φορτηγά αυτοκίνητα το χρόνο. Η Siemens ήδη υπέγραψε συμφωνία δισεκατομμυρίων για τον εκσυγχρονισμό του σιδηροδρομικού δικτύου.
Λογικό επακόλουθο είναι η ενίσχυση του ρόλου του Ιράν ως περιφερειακής δύναμης, σε μια εποχή όπου τα ζητήματα είναι πολλά, όπως ο εμφύλιος σε Συρία και Υεμένη, η αντιμετώπιση της τρομοκρατίας και του Ισλαμικού Κράτους. Ούτως ή άλλως, η εμπλοκή και στάση του Ιράν σε θέματα της περιοχής ήταν σημαντική ακόμα και επί εποχής κυρώσεων, πόσο μάλλον τώρα. Αυτή η διπλωματική και οικονομική ενίσχυση του Ιράν ανησυχεί ιδιαίτερα τον παραδοσιακό ανταγωνιστή του, τη σουνιτική Σαουδική Αραβία, και τον παραδοσιακό εχθρό του, το Ισραήλ. Η Σαουδική Αραβία βέβαια έχει λίγο περισσότερους λόγους να φοβάται – και ίσως δικαιολογημένα. Ένα δυνατό σιιτικό κράτος δεν ήταν ποτέ προς το συμφέρον της. Όμως, η σθεναρή υποστήριξη των ΗΠΑ προς τις δύο αυτές συμμαχικές της χώρες, παρά τις κατά καιρούς μικρο-εντάσεις στις μεταξύ τους σχέσεις, δεν επιτρέπει κάποια δραματική αλλαγή στην υπάρχουσα ισορροπία δυνάμεων. Το Ιράν σίγουρα ενισχύεται απέναντί τους αλλά όχι σε υπερβολικό βαθμό.

Ιράν και Ελλάδα

Οι σχέσεις Ιράν και Ελλάδας ήταν σχεδόν πάντα πολύ καλές αλλά χωρίς ιδιαίτερο οικονομικό αντίκρισμα για τη χώρα μας. Εξ άλλου, οι στρατηγικές επιλογές των ελληνικών κυβερνήσεων τις τελευταίες δύο δεκαετίες ήταν προς άλλες κατευθύνσεις, οι οποίες και κρίνονται φυσικά εκ του αποτελέσματος που βιώνουν οι πολίτες.

Συνοπτικά, εισάγουμε κυρίως πετρελαιοειδή από το Ιράν και εξάγουμε κυρίως φάρμακα, ιατρικά είδη και λίγα επεξεργασμένα προϊόντα, όπως μαρμελάδες, κομπόστες κλπ. Η μέση αξία των ελληνικών εξαγωγών τα τελευταία χρόνια είναι μηδαμινή, περί τα 20 εκατομμύρια δολάρια. Αντίθετα, η Ιταλία έκανε εξαγωγές άνω του 1 δις, ακόμα και υπό το καθεστώς των κυρώσεων. Η Ελλάδα έχει το μειονέκτημα ότι πολλά προϊόντα, όπως φρούτα, λαχανικά, γάλα, παγωτά, γιαούρτι κλπ, απαγορεύεται να εισαχθούν στο Ιράν λόγω προστατευτισμού της εγχώριας παραγωγής. Ωστόσο, υπάρχουν ορισμένες επιχειρηματικές ευκαιρίες. Αυτές αφορούν κυρίως τα φαρμακευτικά και παραφαρμακευτικά προϊόντα, τον τομέα των κατασκευών και κάποιων πρώτων υλών, τα παράγωγα φρούτων και τις λεγόμενες «τεχνολογίες αιχμής». Τέλος, θα μπορούσε, με αρκετή δουλειά βέβαια, να προωθηθεί και η Ελλάδα ως εναλλακτικός τουριστικός προορισμός, καθώς μέχρι και 5 εκατομμύρια Ιρανοί επισκέπτονται την Τουρκία κάθε χρόνο.

Δ.Κ.

Πηγές: Reuters, Washington Post, Associated Press, Deutsche Welle